عقل هيولانى كه اساس آن قوت خيال است 2 - كمال عقل بالملكه 3 - الهام و اينها اساس اتصال عقل انسانى به عقل فعالند ( رجوع شود به تفسير ص 1486 ، 1487 ، 1074 - فلسفه ابن رشد ص 450 ) . ناصر خسرو آرد عقل به دو نوع است يكى عقل غريزى كه آن اصل است اندر مردم و ديگر عقل مكتسب است كه از راه تعلم موجود شود و وجود عقل در جهان حيوانى دليل بر دوئيت عقل اول است كه منشأ است ( جامع الحكمتين ص 149 ) . شيخ الرئيس در دانشنامه نيز به طرز خاصى مراتب نفس ناطقه را بيان كرده است و گويد : چون معقولات اندر نفس به قوت است و بفعل همىآيد بايد كه چيزى بود عقلى كه وى ايشان را از قوت به فعل آرد و شك نيست كه يكى بود از آن عقلها كه اندر علم الهى گفتيم و خاصه آن كه به اين عالم نزديكتر است و او را عقل فعال خوانند كه وى فعل كند اندر عقلهاى ما تا از قوت به فعل آيند و لكن تا نخست محسوسات و خيالات نبوند عقل ما به فعل نيايد و چون محسوسات و خيالات موجود آيند آميخته بوند صورتها باعراضها غريب و پوشيده بودند چنان كه چيزها اندر تاريكى پس تابش عقل فعال بر خيالات افتد چون روشنائى آفتاب بر صورتها كه اندر تاريكى بوند پس از آن خيالات . . . . ( از دانشنامه ص 122 ) . شهاب الدين سهروردى عالم را سه قسمت كرده است عالم عقول ، عالم نفوس و عالم اجسام و عقول را تقسيم به طوليه و عرضيه كرده است كه آنها را انوار قاهره اعلون و ارباب اصنام ناميده است و نفوس انسانى را نمونه و تابش نفوس مدبرهء فلكيه و بالجمله فيض عقل فعال ميداند . ( از هياكل النور ص 53 ) . صدر الدين شيرازى گويد : « و لكل درجات متفاوتة فى النقص و الكمال » وى بطور كلى جهان وجود را ذو مراتب دانسته موجودات عالم طبيعت را همواره در حال سيلان و جريان ميداند كه دائما از قوت بفعل روند و متحرك به حركت جوهريهء ذاتيه‌اند و نفس در مراتب ابتدائى و قبل از نيل به كمال تجرد و بلكه قبل از نيل به كمال حقيقى و قرار در دار مقربين همواره در تحول و تكامل بوده كه به طرف كمال مطلوب و حقيقى خود گرايد و گويد « فالقوة العاقلة اذا وصلت الى ماهية المعقول و حصلتها كان ذلك ادراكا لها من هذه الجهة فالمعنى المقصود منه فى الحكمة مطابق للمنى اللغوى » عَقلِ بِقوَّت - ( اصطلاح فلسفى ) مراد عقل هيولايى است بابا افضل گويد و معنى عقل به قوت آنست كه داند و آگاه بود و آگاهى ندارد و نداند كه آگاه است . ( از مصنفات ج 1 رسالهء 1 ص 25 ) . رجوع به عقل بالفعل شود . عَقلِ بِالمَلَكة - ( اصطلاح فلسفى ) رجوع به عقل بالفعل شود . عَقلِ خالِص - ( اصطلاح فلسفى ) مراد عقل غير مشوب با خيالات و اوهام و قيود مادى است و آن مرحله كمال نفس انسانى است كه عقل مستفاد است